Rzeczpospolita Zakopiańska w imieniu polskich praw do Orawy

Mieszkańcy Zakopanego jako pierwsi uznali się za obywateli państwa polskiego, a po usunięciu jarzma zaborców przystąpili do rozszerzania obszaru Niepodległej, również na orawskie wioski.

Gdy klęska trzech państw zaborczych, które przed ponad stu laty dokonały rozbiorów polski była już przesądzona, w wielu częściach ziem Polski czekano na okazję do ogłoszenia niepodległości. Jako pierwsze wybiło się, będące jeszcze wioską Zakopane. 13 października 1918 odbyło się zgromadzenie obywatelskie, zwołane przez naczelnika gminy Zakopane Wincentego Regiecia, podczas którego podjęto rezolucję, w której czytamy:

Wobec przyjęcia zasad pokojowych prezydenta Stanów Zjednoczonych Wilsona przez państwa rozbiorowe, uważamy się odtąd za obywateli wolnej, niepodległej i zjednoczonej Polski. Tej Polsce winniśmy wierność i posłuszeństwo, mienie i krew naszą, nie uznajemy żadnych więzów, tym najświętszym obowiązkom przeciwnych. Przejęci ważnością godziny dziejowej dla wspólnego gorliwego pełnienia obowiązków wobec państwa polskiego postanawiamy stworzyć Organizację Narodową w Zakopanem i w tym celu wybieramy jej zarząd, złożony z 32 osób, polecając mu ułożenie programu i sposobu działalności.

Górale opowiedzieli się za utworzeniem niepodległej i zjednoczonej Polski oraz uznali Komitet Narodowy w Paryżu za reprezentację narodu polskiego wobec zwycięskich państw koalicji. Domagali się również przyłączenia do państwa polskiego Spisza i Orawy. Dwa dni później polscy posłowie do parlamentu austriackiego przyjęli uchwałę, że uważają się za reprezentantów Polski.

Przewodniczącym Organizacji Narodowej, z uprawnieniami niemal dyktatorskimi, został poeta Stefan Żeromski, który po 30 października, kiedy to Zakopane już oficjalnie ogłosiło niepodległość (dzień przed miastami Tarnowem i Krakowem – sic!) stał się pełniącym obowiązki prezydenta Rzeczypospolitej Zakopiańskiej. Organem kierowniczym państwa była Rada Narodowa, powstała z przekształcenia dotychczasowej Organizacji Narodowej. W południe 31 października 1918 r. Komitet Oficerski przeprowadził rozbrojenie oddziałów austriackich, przejął wartownię, skład broni, stację telefoniczną, pocztę i dworzec kolejowy. Następnie polscy żołnierze złożyli przysięgę na wierność przyszłemu państwu polskiemu. Przysięgę składali również: naczelnik gminy, komisarz klimatyczny, dyrektorzy szkół, naczelnicy poczty i kolei, komendant żandarmerii i przełożony gminy żydowskiej.

Stefan Żeromski (wyżej na drzeworycie Wł. Skoczylasa z około 1918 r.) przez cały okres wojny mieszkał w Zakopanem, biorąc czynny udział w tamtejszym życiu politycznym. Od roku 1915 działał w Narodowym Komitecie Zakopiańskim.

Jednym z pierwszych poczynań nowych władz było przygotowanie zajęcia, należących do Węgier, polskich wiosek na Orawie. Major Mariusz Zaruski 31 października 1918 r. udał się do Nowego Targu i objął tam komendę nad miejscowym garnizonem wojskowym, gdzie wcześniej dokonano rozbrojenia oficerów i żołnierzy obcych narodowości. Do Czarnego Dunajca został odkomenderowany por. Jerzy Lgocki. Zaprzysiągł miejscowe władze i werbował ochotników do wojska polskiego. W porozumieniu ze Stefanem Żeromskim podjął także decyzję o zajęciu polskich wiosek na Orawie.

Marsz na Orawę rozpoczął się 5 listopada 1918 r. Oddział porucznika Tadeusza Dąbrowskiego i podchorążego Nowotnego, złożony z 26 żołnierzy wyruszył pieszo z Czarnego Dunajca i zajął Piekielnik oraz Jabłonkę. Oddział por. Jerzego Lgockiego natomiast, liczący 13 żołnierzy specjalnym pociągiem udał się do Suchej Góry, pierwszej stacji kolejowej po węgierskiej stronie, i po rozbrojeniu 9 żandarmów węgierskich założył kwaterę na dworcu kolejowym. Zajęto również sąsiednią Głodówkę. Stefan Żeromski w porozumieniu z Komitetem Narodowym w Nowym Targu wysłał do Suchej Góry kapelana wojskowego, ks. Jana Humpolę jako przedstawiciela cywilnych władz polskich. Ks. Jan Humpola wraz z por. Lgockim, na zaproszenie władz węgierskich, odbyli w Dolnym Kubinie konferencję z żupanem Bullą, dotyczącą zapewnienia bezpieczeństwa miejscowej ludności. Na spotkaniu ze Słowacką Radą Narodową w Dolnym Kubinie, której przewodniczył dr Radoliński, delegacja polska wysunęła argumenty, przemawiające za przyłączeniem do Polski części Orawy, zamieszkanej przez ludność polską. W ten sposób „Rzeczypospolita Zakopiańska”, w imieniu nieistniejącego jeszcze państwa polskiego, zademonstrowała polskie prawa do Orawy.

https://www.facebook.com/kurierorawski/photos/a.575604465820655/1878523205528768/?type=3&theater

16 listopada Rada Narodowa w Zakopanem została rozwiązana, a tym samym „Rzeczypospolita Zakopiańska”, której „prezydentem” był Stefan Żeromski przestała istnieć. Władzę przejęły organy nowo tworzącego się rządu polskiego. Tak po siedmiu latach pisał Stefan Żeromski o swojej władzy, sprawowanej w Zakopanem w dniach 31 października– 16 listopada 1918 r.:

[…] Powierzono [mi] niemal «dyktaturę» nad Zakopanem i przyległymi dolinkami. Sprawowałem ten zapomniany, śmieszny i wzniosły urząd przez jedenaście dni, gdy mama Austria waliła się w gruzy. Zaprzysiągłem uroczyście wojsko, policję, szpiclów, gminę, pocztę i telegraf na wierność nowemu Państwu, a nawet prowadziłem wojnę o odzyskanie wsi Głodówki i Sucha Góra od inwazji czeskiej. Mile wspominam te moje przewagi wojenne i dyktatorskie, gdyż zawierają morze wesela.

W latach 1918–1919 Stefan Żeromski nadal angażował się w różne inicjatywy patriotyczne i społeczne w Zakopanem. Interesował się ludnością polską na Spiszu i Orawie, uczestniczył w zebraniach i komitetach, zajmujących się sprawą nowej granicy państwowej w Tatrach i na Podtatrzu, a także został członkiem, powstałej 4 maja 1919 r. z inicjatywy dr. Stanisława Eliasza Radzikowskiego, Rady Generalnej Konfederacji Chochołowskiej z siedzibą w Zakopanem. Celem Konfederacji Chochołowskiej była obrona Spisza i Orawy. Ponadto uczestniczył jako honorowy gość w zjeździe kół obrony kresów południowych w Zakopanem. Problemy spisko-orawskie stały się tematem jego odezwy „Niech żyje Ziemia Spiska!”.


Wykorzystano fragmenty artykułu Rzeczpospolita Zakopiańska ze strony Ośrodka Badań nad Totalitaryzmami im. Witolda Pileckiego.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.