Najstarsze przedstawienia drewnianych kościołów w Orawce i Chyżnem

Zanim na Orawie zagościła technika fotograficzna, końcem XIX w. ówczesne drewniane kościoły w Orawce i Chyżnem uwiecznił w akwareli Wiktor Myszkowski – wybitny węgierski naukowiec, wywodzący się z polskiej szlachty.

Wiktor Myszkowski( węg. Viktor Myskovszky) urodził się w 1838 roku w Bardejowie. Jego ojciec pochodził z drobnej polskiej szlachty. Ukończył wiedeńską politechnikę po czym został wykładowcą geometrii wykreślnej i rysunku na państwowej szkole średniej w Koszycach, gdzie zmarł 1909 r. Swoją działalnością przyczynił się walnie do ochrony wielu zabytków kultury.

W swoich zainteresowaniach nad architekturą drewnianą Myszkowski poświęcił się szczególnie budowlom sakralnym na Górnych Węgrzech. Opracowywał grafiki i plany kościołów. W swojej spuściźnie pozostawił m.in. opracowania dotyczące orawskich drewnianych świątyń w Twardoszynie, Orawce, Chyżnem, Zabreza, Istebnego, Lestin.  Poza informacjami technicznymi, dotyczącymi struktury i technik budowlanych, są one cenne ze względu na akwarele, na których uwieczniony został obraz obiektów z końca XIX w.

O ile w przedmiocie kościoła w Orawce dysponujemy bogatym materiałem ilustrującym jego stan od początków XX w. to akwarela Myszkowskiego z lat 90. XIX w. jest najstarszym znanym jego przedstawieniem. Wartym uwagi szczegółem jest odwzorowanie baniastego hełmu wieńczącego kościelną wieżę, potem zamienionego na bryłę ostrosłupową.

Brano Hornak
Zdjęcie starego kościoła w Chyżnem z ok. 1900 r. autorstwa Pawła Sochonia. Przechowywane w zbiorach Słowackiej Galerii Narodowej.

Większe znaczenie ma dla współczesnych mają akwarele przedstawiające dawny drewniany kościół w Chyżnem. Przypomnijmy, że mowa tu o świątyni którą Chyżnianie zakupili od mieszkańców Lipnicy Wielkiej. Budowla ta była pierwotnie wzniesiona z polecenia zarządców Zamku Orawskiego jako świątynia filialna luterańskiej parafii w Jabłonce, gdy na początku XVII w. mieszkańcom tej części Orawy usiłowano narzucić protestantyzm. Ostateczna porażka akcji reformacyjnej, zakończyła się przejęciem kościoła przez miejscowych katolików. W 1715 r. świątynię mógł konsekrować bp Łukasz Natalis. Gdy Lipniczanie wybudowali nowy murowany kościół (drugi w okolicy po Podwilku), stary drewniany w 1777 r. odsprzedali do Chyżnego. Tam czczono w nim św. Annę aż do 1903 r., kiedy świątynie rozebrano po wybudowaniu nowej murowej. Wówczas zdążył ją jeszcze sfotografować Paewł Sochań.

ZOBACZ TAKŻE: 300 lat od zakończenia orawskiej rekonkwisty

Z kościoła, na miejscu którego naturalnie rozszerzył się cmentarz, pozostały świątki i inne elementy wyposażenia zachowane w budynku miejscowej starej plebanii. Wśród nich rozpoznać rozpoznać można m.in. płaskorzeźbę Matki Bożej Niepokalanej. Dzięki rysunkom Myszkowskiego poznajemy z bliska nie istniejącą już świątynię, z fragmentem jej wnętrza i technicznymi szczegółami budowy.

Kościół był orientowany, czyli prezbiterium posiadał skierowane w kierunku wschodnim. Zbudowany na zrąb z wieżą o konstrukcji słupowej. Jednonawowy z prezbiterium, minimalnie węższym od nawy, zamkniętym trójbocznie. Przy północnej ścianie prezbiterium znajdowała się jednookienna zakrystia, po przeciwległej stronie mogła być boczna kruchta. Całość budowli została obwiedziona niskimi podcieniami zwanymi sobotami, których brak występował jedynie na małej przestrzeni za zakrystią i częścią prezbiterium. Podcienia te prawdopodobnie zostały dobudowane w 1 połowie XIX w.

Bezpośrednio z kościołem zespolona była przysadzista wieża w dolnych partiach wizualnie poszerzona dzięki obecności wspomnianych sobót. Ku górze lekko zwężająca się i zakończona trochę wysuniętą na zewnątrz izbicą, posiadającą w każdej z czterech stron dwa otworki. Szczyt przyjmował postać spłaszczonego ostrosłupa, na którym osadzono hełm baniasty z wąską i smukłą latarenką. Dodatkowo na kalenicy dachu kościoła umieszczono sygnaturkę. Wszystkie zewnętrzne elewacje kościoła, połacie dachowe, daszki sobót, ściany zakrystii pokryte były gontem. Także formy baniaste wieży i sygnaturki otrzymały gontowo-szkudłowe pobicie. Wyjątek stanowią cztery ścianki izbicy i okrągły trzon sygnaturki – te oszalowano prostymi deskami. Światło wpadało do wnętrza głównie od strony elewacji południowej, północna zaś ściana miała tylko jedno miniaturowe okienko. Był to kościół reprezentujący stylistykę wielokrotnie spotykaną na Podhalu i Orawie. Na ten niezachowany zabytek przed wielu laty zwrócił uwagę Tadeusz Szydłowski, pisząc: „Dzięki swym proporcjom i szlachetnej sylwecie kościół należał do cenniejszych zabytków drewnianej architektury kościelnej tych okolic”.

– Opis dawnego kościoła w Chyżnem z witryny parafialnej.

Prace Wiktora Myszkowskiego, będące źródłem bezcennych informacji o części drewnianych kościołów Orawy, w tym zakresie pozostają w Polsce ciągle nieodkryte. W 1998 r. w Koszycach i Bardejowie przeprowadzono konferencję naukową poświęconą ochronie zabytków kultury z okazji 160 rocznicy urodzin Wiktora Myszkowskiego. Rok później ukazała się bogato ilustrowana publikacja poświęcona jego twórczości. W 2002 r. w Muzeum Techniki w Koszycach miała miejsce wystawa pt.: “Sakralne pamiątki w twórczości Wiktora Myszkowskiego”.

ZOBACZ TAKŻE: Jasełka z Chyżnego

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.